BỆNH SỞI Ở TRẺ EM: DẤU HIỆU, NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH CHẨN ĐOÁN

Sởi là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, có khả năng lây lan rất nhanh trong cộng đồng. Trẻ em là nhóm đối tượng dễ mắc bệnh, đặc biệt khi sinh hoạt trong môi trường tập thể như nhà trẻ, trường học hoặc khu dân cư đông người. Nếu không được kiểm soát và phòng ngừa đúng cách, bệnh có thể bùng phát thành dịch, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.

BỆNH SỞI Ở TRẺ EM LÀ GÌ?

Sởi là bệnh nhiễm virus cấp tính lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp. Virus sởi có thể phát tán qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, khiến nguy cơ lây nhiễm rất cao nếu trẻ chưa có miễn dịch bảo vệ.

Tại Việt Nam, bệnh sởi lưu hành quanh năm nhưng thường gia tăng vào thời điểm giao mùa, đặc biệt trong giai đoạn Đông – Xuân. Sự thay đổi thất thường của thời tiết, điều kiện sinh hoạt đông đúc cùng với hệ miễn dịch chưa hoàn thiện ở trẻ nhỏ tạo điều kiện thuận lợi cho virus sởi lây lan trong cộng đồng.

NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH SỞI Ở TRẺ EM

Sởi là bệnh truyền nhiễm do virus sởi (Morbillivirus) gây ra, thuộc họ Paramyxoviridae. Virus xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua niêm mạc mũi, họng hoặc kết mạc mắt khi trẻ tiếp xúc với nguồn lây. Sau khi xâm nhập, virus gây nhiễm các tế bào miễn dịch tại niêm mạc đường hô hấp, đặc biệt là đại thực bào và tế bào tua, sau đó lan đến các hạch bạch huyết.

Từ hệ thống lympho, virus theo đường máu lan truyền khắp cơ thể và gây tổn thương ở nhiều cơ quan, bao gồm da, phổi, gan, lách và hệ thần kinh trung ương. Sự nhân lên của virus và đáp ứng viêm toàn thân có thể dẫn đến tổn thương đa cơ quan trong các trường hợp bệnh diễn tiến nặng.

Tại da, đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào đối với virus gây viêm các mao mạch dưới da, dẫn đến sự xuất hiện của ban dát sẩn (ban sởi) – dấu hiệu lâm sàng điển hình của bệnh sởi. Trong một số trường hợp hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, virus có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây viêm não hoặc phù não, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ suy giảm miễn dịch hoặc chưa được tiêm chủng đầy đủ, làm tăng nguy cơ biến chứng nặng và để lại di chứng lâu dài.

DẤU HIỆU NHẬN BIẾT TRẺ MẮC SỞI

1. Thể điển hình

Giai đoạn ủ bệnh: Sau khi nhiễm virus sởi, bệnh không khởi phát ngay mà trải qua giai đoạn ủ bệnh, trung bình khoảng 10–12 ngày (dao động từ 7–21 ngày). Trong thời gian này, trẻ chưa có biểu hiện lâm sàng rõ ràng.

Giai đoạn khởi phát (giai đoạn viêm long): Kéo dài khoảng 2–4 ngày, trẻ thường sốt tăng dần, có thể sốt cao, kèm theo các triệu chứng viêm long đường hô hấp trên như ho, chảy mũi, viêm kết mạc gây đỏ mắt, chảy nước mắt. Trong giai đoạn này, có thể xuất hiện hạt Koplik – các đốm trắng hoặc xám nhỏ trên nền niêm mạc má đỏ, thường nằm đối diện răng hàm, là dấu hiệu đặc hiệu của bệnh sởi và xuất hiện trước khi phát ban.

Giai đoạn toàn phát: Kéo dài khoảng 2–5 ngày, trẻ bắt đầu phát ban dát sẩn màu hồng, ban xuất hiện đầu tiên ở sau tai, sau gáy, trán, mặt, sau đó lan dần xuống cổ, thân mình và tứ chi theo trình tự từ trên xuống dưới. Ban sởi điển hình thường không xuất hiện ở lòng bàn tay và gan bàn chân. Trong giai đoạn này, sốt thường đạt mức cao nhất.

Giai đoạn hồi phục: Ban nhạt màu dần, chuyển sang màu xám, bong vảy phấn mịn và để lại vết thâm trên da (thường được mô tả là “vằn da hổ”), sau đó biến mất theo thứ tự xuất hiện của ban. Trẻ có thể còn ho kéo dài 1–2 tuần sau khi hết ban do tổn thương đường hô hấp và tình trạng suy giảm miễn dịch thoáng qua sau sởi.

2. Thể không điển hình

Thể không điển hình của sởi có thể gặp ở trẻ đã có miễn dịch một phần do tiêm vắc xin, kháng thể mẹ truyền hoặc từng sử dụng globulin miễn dịch trước đó. Biểu hiện lâm sàng thay đổi từ nhẹ với sốt thoáng qua, viêm long và phát ban ít, đến các trường hợp hiếm gặp có biểu hiện nặng với sốt cao kéo dài, ban da không điển hình và biến chứng viêm phổi.

TRẺ BỊ SỞI NGUY HIỂM KHÔNG? BIẾN CHỨNG KHI BÉ BỊ SỞI LÀ GÌ?

Sởi được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do khả năng lây lan rất cao và tiềm ẩn nhiều biến chứng nghiêm trọng. Trên thực tế, đây không đơn thuần là bệnh phát ban hay sốt thông thường. Virus sởi có thể xâm nhập sâu vào cơ thể, gây tổn thương nhiều cơ quan và ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe của trẻ, đặc biệt nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời.

Trong quá trình diễn tiến, bệnh có thể gây biến chứng ở nhiều hệ cơ quan như hô hấp, thần kinh, tiêu hóa và tai – mũi – họng. Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Viêm phổi
• Viêm tai giữa
• Viêm thanh quản cấp (đặc biệt viêm thanh khí phế quản)
• Viêm giác mạc, loét giác mạc (nhất là ở trẻ thiếu vitamin A)
• Tiêu chảy kéo dài
• Suy dinh dưỡng hoặc làm nặng thêm tình trạng suy dinh dưỡng sẵn có
• Viêm não cấp (hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm)

Trong số các biến chứng trên, viêm phổi là biến chứng nguy hiểm nhất và là nguyên nhân tử vong hàng đầu liên quan đến bệnh sởi. Theo thống kê, ước tính khoảng 1 trong 20 trẻ mắc sởi có thể gặp biến chứng viêm phổi, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ suy dinh dưỡng hoặc trẻ có hệ miễn dịch suy yếu.

Đáng lưu ý, virus sởi còn có khả năng gây hiện tượng “mất trí nhớ miễn dịch”. Sau khi mắc sởi, trẻ có thể bị suy giảm đáng kể miễn dịch thu được trước đó, với ước tính mất khoảng 20–70% kháng thể hình thành từ các lần nhiễm trùng tự nhiên hoặc tiêm chủng trước đây. Điều này khiến trẻ dễ mắc các bệnh truyền nhiễm khác trong thời gian dài sau khi khỏi sởi, làm gia tăng nguy cơ bệnh tật và biến chứng về sau.

PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN SỞI Ở TRẺ EM

Việc chẩn đoán sởi ở trẻ em hiện nay dựa trên sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng, khai thác yếu tố dịch tễ và các xét nghiệm chuyên biệt nhằm xác định chính xác tác nhân gây bệnh.

Về mặt lâm sàng, sởi thường có những biểu hiện khá điển hình. Trẻ thường sốt, sốt tăng dần, kèm theo các triệu chứng viêm long đường hô hấp trên như ho, chảy nước mũi, viêm kết mạc gây đỏ mắt, chảy nước mắt và tiết dịch kết mạc. Những dấu hiệu này giúp phụ huynh sớm nhận biết và đưa trẻ đến cơ sở y tế để được theo dõi và xử trí kịp thời.

Khi bệnh bước sang giai đoạn toàn phát, ban dát sẩn xuất hiện, thường khởi phát từ sau tai, sau gáy, lan ra mặt, cổ, sau đó lan dần xuống thân mình và tứ chi theo trình tự từ trên xuống dưới. Ban sởi có xu hướng mọc dày và có thể liên kết thành mảng. Khi ban bay, da trẻ có thể để lại tình trạng tăng sắc tố tạm thời (dạng vết hằn da hổ) sau đó hồi phục hoàn toàn.

Về xét nghiệm, chẩn đoán huyết thanh học là phương pháp quan trọng giúp khẳng định bệnh sởi. Xét nghiệm tìm kháng thể IgM đặc hiệu virus sởi trong máu thường cho kết quả dương tính từ vài ngày sau khi phát ban và có thể tồn tại trong nhiều tuần. IgM dương tính gợi ý trẻ đang mắc hoặc mới mắc sởi.

Ngoài ra, việc khai thác tiền sử tiếp xúc với nguồn lây, tình trạng tiêm chủng và kết hợp với các biểu hiện lâm sàng đặc trưng đóng vai trò rất quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi bệnh, đặc biệt trong bối cảnh dịch sởi có nguy cơ lan rộng.

CÁCH PHÒNG NGỪA BỆNH SỞI

Sởi là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, dễ lây lan và có thể để lại nhiều biến chứng nặng nề, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Việc chủ động tiêm vắc xin đúng lịch, kết hợp với các biện pháp phòng ngừa trong sinh hoạt hằng ngày, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe và sự phát triển lâu dài của trẻ. Tiêm vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất hiện nay để phòng ngừa bệnh sởi ở trẻ em. Theo khuyến cáo của Bộ Y tế, trẻ từ 9 tháng tuổi cần được tiêm vắc xin sởi đơn, và từ 12 tháng tuổi trở lên được tiêm vắc xin phối hợp Sởi – Quai bị – Rubella (MMR) đúng lịch, không nên trì hoãn để giảm nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng nguy hiểm do sởi gây ra.

Tại Thiện Nhân Hospital, vắc xin phòng sởi được cung cấp đầy đủ, trong đó có vắc xin phối hợp MMR II (Hoa Kỳ), mang lại hiệu quả bảo vệ cao, lên đến khoảng 98% khi trẻ được tiêm đúng và đủ liều theo khuyến cáo.

Vắc xin được nhập khẩu chính hãng, bảo quản và vận chuyển theo hệ thống dây chuyền lạnh đạt chuẩn quốc tế. Mỗi phòng tiêm đều được trang bị tủ bảo quản chuyên dụng, đảm bảo vắc xin luôn trong điều kiện tối ưu trước khi sử dụng. Quy trình tiêm chủng được thực hiện bởi đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng giàu kinh nghiệm, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn, đồng thời theo dõi và xử trí kịp thời các phản ứng sau tiêm, mang lại sự an tâm cho phụ huynh và trẻ.

Ngoài tiêm chủng chủ động, trong trường hợp trẻ có nguy cơ phơi nhiễm với virus sởi, việc tiêm vắc xin trong vòng 72 giờ kể từ khi tiếp xúc có thể giúp phòng ngừa bệnh. Đối với trẻ nguy cơ cao (trẻ nhỏ, trẻ suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch), tiêm globulin miễn dịch trong vòng 6 ngày sau phơi nhiễm có thể giúp giảm mức độ nặng và nguy cơ biến chứng của bệnh.

Bên cạnh tiêm ngừa, phụ huynh và người chăm sóc trẻ cần chú ý thực hiện các biện pháp phòng bệnh sau:

• Hạn chế cho trẻ đến nơi đông người khi không cần thiết, tránh tiếp xúc với người có biểu hiện nghi ngờ mắc sởi hoặc đang trong vùng có dịch.
• Trẻ mắc sởi cần được cách ly ít nhất 7–10 ngày, do bệnh lây mạnh nhất trong khoảng 4 ngày trước và sau khi xuất hiện ban. Người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc để giảm nguy cơ lây nhiễm.
• Giữ gìn vệ sinh cá nhân và môi trường sống, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt trước và sau khi chăm sóc trẻ.
• Đảm bảo nhà cửa thông thoáng, vệ sinh và khử khuẩn đồ chơi, vật dụng sinh hoạt của trẻ bằng dung dịch phù hợp.
• Khi trẻ có các dấu hiệu như sốt, ho, chảy nước mũi, mắt đỏ hoặc phát ban, cần cách ly và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám kịp thời, tránh tự ý điều trị hoặc di chuyển không cần thiết gây lây nhiễm chéo.

Sởi là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, dễ lây lan và có thể để lại nhiều biến chứng nặng nề, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Việc chủ động tiêm vắc xin đúng lịch, kết hợp với các biện pháp phòng ngừa trong sinh hoạt hằng ngày, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe và sự phát triển lâu dài của trẻ.

Để được tư vấn, đặt lịch tiêm chủng vắc xin, đặt lịch khám tại Thiện Nhân, vui lòng liên hệ HOTLINE 0982.135.606 hoặc đặt trực tiếp qua Fanpage hoặc Zalo OA Thiện Nhân Hospital.